“मानवी शरीरातील ऑबेलिस्कचा शोध: जीवनाचे आद्य रूप?”

डॉ. रेणू सिहं - मोकाशी

२०२४ साली अमेरिकेतील स्टॅनफर्ड विद्यापीठातील संशोधक इव्हान झेलुदेव आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी प्रचंड जनुकीय माहिती-संचांचे संगणकीय विश्लेषण करताना मानवी शरीरात “ऑबेलिस्क ” नावाचे अद्भुत सूक्ष्मजीव शोधले. हे सूक्ष्मजीव पारंपरिक जीवशास्त्रीय वर्गी करणाला आव्हान देतात, कारण ते ना विषाणू आहेत, ना जिवाणू आणि तरीही स्वतःची प्रतिकृती तयार करण्याची क्षमता त्यांच्यात आहे. त्यांच्या आरएनए रचनेत “रोलिगं -सर्कल रिप्लिकेशन” ही प्रक्रिया दिसते, पण ते पेशींचा नाश न करता सहअस्तित्व टिकवतात.

---

या शोधामुळे मानवी मायक्रोबायोमच्या संकल्पनेत नवा अध्याय सुरू झाला आहे. ऑबेलिस्क हे शरीरातील आतड्यांमध्ये, तोंडातील जैवचित्रांमध्ये आणि त्वचेवरील सूक्ष्मजीवसमूहात आढळतात. त्यांच्या जैविक भूमिकेबद्दल अजून निश्चित निष्कर्ष मिळालेले नाहीत, परंतु काही संशोधनानुसार ते विषाणूंच्या वाढीला मर्यादा घालतात आणि शरीरात नैसर्गिक संरक्षण यंत्रणा म्हणून कार्य करू शकतात. काही प्रसंगी त्यांच्या असंतुलनामुळे दाह, ऑटोइम्यून विकार किंवा पचनाच्या तक्रारी निर्माण होऊ शकतात, असा अंदाजही व्यक्त केला जातो. ऑबेलिस्कच्या अभ्यासामुळे जीवन म्हणजे काय? या तत्त्वज्ञानिक प्रश्नालाही नव्या अर्थाने उजाळा मिळतो. हे सूक्ष्मजीव पारंपरिक पेशीय जीवनाच्या व्याखेच्या सीमारेषा धूसर करतात आणि आरएनए विश्व सिद्धांताशी संबंधित असू शकतात. जर तसे असेल, तर ते जीवनाच्या सुरुवातीच्या जैविक टप्प्यांचे अवशेष असू शकतात.

या संशोधनाचे वैद्यकीय, जैवतांत्रिक आणि नैतिक परिणामही दूरगामी आहेत. भविष्यात ऑबेलिस्क - आधारित प्रोबायोटिक्स, जीन-थेरपी आणि औषध वितरण प्रणालींच्या नव्या पद्धती विकसित होऊ शकतात. त्याचवेळी, त्यांच्या कृत्रिम हस्तक्षेपामुळे नैसर्गिक संतुलन बिघडण्याची भीती असल्याने नियामक आणि नैतिक चौकट मजबूत करणे आवश्यक आहे. एकंदरीत, ऑबेलिस्कचा शोध हा मानवी जैविक उत्क्रांतीच्या नव्या अध्यायाची सुरुवात आहे. तो केवळ सूक्ष्मजीवशास्त्राचा नाही, तर अस्तित्व आणि चेतनेच्या विज्ञानाचा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरू शकतो. हे जीव आपल्याला स्मरण करून देतात की विज्ञानाचा प्रवास अजून अपूर्ण आहे आणि जीवनाचे गूढ, कदाचित, आपल्या शरीरातच लपलेले आहे.

ओबेलिस्क हे जीव जीवाणू, विषाणू किंवा बुरशींपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहेत. त्यांचं रचनात्मक स्वरूप आणि वर्तन हे पारंपरिक विषाणूंप्रमाणे नाही. ते शरीरात अस्तित्व टिकवतात, स्वतःची वाढ करतात, परंतु आजवर कोणत्याही आजाराशी त्यांचा थेट संबंध आढळलेला नाही. जीवशास्त्राच्या विद्यमान चौकटीत हे जीव कुठे बसतात हे अजून स्पष्ट झालेले नाही. ते विषाणूप्रमाणे संसर्गजनक नाहीत, जिवाणूंप्रमाणे पेशीय रचना नाही, आणि फक्त अनुवांशिक पदार्थांचा बनलेला असूनही ते स्वतःचा प्रसार करतात. अशा प्रकारचे जीव पहिल्यांदाच आपल्या शरीरात सापडले असल्याने हे संशोधन मानवी जैविक उत्क्रांतीतील एक विलक्षण पाऊल ठरले आहे.

हे “ऑबेलिस्क ” मानवी शरीराच्या मायक्रोबायोमचा भाग असल्याचे दिसते. आपल्या शरीरात सुमारे १०० ट्रिलियन सूक्ष्मजीव राहतात — ज्यांची संख्या आपल्या शरीरातील पेशींपेक्षाही अधिक आहे! हे जीव आपल्याला जिवंत ठेवतात, पचनास मदत करतात, रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करतात आणि मानसिक आरोग्याशीही निगडित असतात. तथापि, ऑबेलिस्क या सगळ्यांपेक्षा वेगळे आहेत. कारण त्यांच्या उपस्थितीचा अर्थ केवळ “सहजीवन ” नसून, “गूढ सहअस्तित्व” आहे. म्हणजेच, हे जीव आपल्या शरीरात आहेत, पण त्यांची भूमिका आपण अद्याप समजू शकलो नाही.

शास्त्रज्ञांच्या निरीक्षणानुसार, हे सूक्ष्मजीव विशेषतः आतड्यांच्या मायक्रोफ्लोरा, तोंडातील जीवसमूह, आणि त्वचेवरील जैवचित्रांमध्ये आढळतात. त्यांच्या RNA संरचनेत “रोलिंग -सर्कल रिप्लिकेशन” नावाची प्रक्रिया दिसते, जी काही विषाणूंमध्ये असते. परंतु ते विषाणूप्रमाणे पेशींचा नाश करत नाहीत. उलट, काही प्रसंगी ते आपल्या पेशींशी सहअस्तित्व करतात आणि त्यांचे संतुलन राखतात. शास्त्रज्ञांच्या मते, “ऑबेलिस्क”चा शोध हा जैवशास्त्रातील नवी क्रांती ठरू शकतो. जसे १९व्या शतकात लुई पाश्चर आणि रॉबर्ट कोच यांनी सूक्ष्मजीवांचे अस्तित्व सिद्ध केले आणि वैद्यकशास्त्राचा पाया बदलला, तसेच २१व्या शतकातील “ऑबेलिस्क” आपल्याला जीवनाच्या आणखी सूक्ष्म आणि गूढ पातळीवर नेऊ शकतात.

या संशोधनामुळे पुढील काळात जीवनाच्या व्याख्याच नव्याने परिभाषित होण्याची शक्यता आहे. कारण आजपर्यंत आपण “जीव” म्हणजे पेशीय संरचना असलेले, चयापचय करणारे घटक असे मानत आलो आहोत. पण ऑबेलिस्क या संकल्पनांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतात. कदाचित, भविष्यात जीवसृष्टीचे वर्गी करण केवळ “वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव” एवढ्यावर मर्यादित राहणार नाही. “आरएनए-आधारित सहजीव” हा एक नवा गट निर्माण होऊ शकतो. हे सूक्ष्मजीव जीवशास्त्रातील परंपरागत सीमारेषा मोडत आहेत. शास्त्रज्ञांचा विश्वास आहे की, या जीवांमुळे आपण “जीवन आणि निर्जीव यांतील सीमारेषा” अधिक स्पष्टपणे समजू शकू. त्यांच्या अभ्यासातून “काय खरं जीवंत आहे?” या तत्त्वज्ञानिक प्रश्नालाही नवे उत्तर मिळू शकते. कदाचित, जीवन हे केवळ जैविक नसून, माहिती, उर्जा आणि संरचना यांच्यातील परस्परसंवादाचा परिणाम असू शकतो आणि ऑबेलिस्क हे त्या संकल्पनेचे सजीव उदाहरण असू शकतात.

या दृष्टीने पाहता, ऑबेलिस्क आपल्याला अस्तित्वाच्या सतत बदलत्या स्वरूपाची जाणीव करून देतात. काही शास्त्रज्ञांनी यांची तुलना “RNA विश्व सिद्धांताशी” केली आहे - ज्यात म्हटले आहे की जीवनाची सुरुवात DNA पासून नव्हे तर RNA पासून झाली. जर हे खरे असेल, तर ऑबेलिस्क हे त्या प्राचीन जैविक परंपरेचे आजचे अवशेष असू शकतात. सध्या या जीवांचा आरोग्याशी थेट संबंध असल्याचे पुरावे मिळालेले नाहीत. परंतु वैज्ञानिक काही मनोरंजक शक्यता तपासत आहेत. काही प्रयोगांनुसार, ऑबेलिस्क आपल्या शरीरातील काही विषाणूंच्या पुनरुत्पादनाला मर्यादा घालतात. म्हणजेच, ते एक प्रकारचे नैसर्गिक प्रतिकारक ढाल म्हणून कार्य करतात. दुसऱ्या बाजूला, काही संशोधनात असेही संकेत मिळाले की, काही विशिष्ट परिस्थितीत ऑबेलिस्क चा असंतुलन शरीरात दाह (inflammation) किंवा प्रतिरोधक असमतोल निर्माण करू शकतो. काही संशोधकांच्या मते, काही दीर्घकालीन त्वचारोग, पचनाच्या तक्रारी आणि ऑटोइम्यून विकारांच्या मागे ऑबेलिस्कचा सहभाग असू शकतो. मात्र हे अजूनही प्राथमिक संशोधनाच्या टप्प्यावर आहे.

जर हे सिद्ध झाले, तर वैद्यकीय उपचारांमध्ये “मायक्रोबायोम मॉड्युलेशन” हा एक क्रांतिकारी बदल घडवू शकतो. म्हणजेच, औषधांऐवजी आपण सूक्ष्मजीवांचे संतुलन राखून रोगांवर नियंत्रण ठेवू शकू. ऑबेलिस्कचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून नव्हे तर तत्त्वज्ञानिक आणि अस्तित्ववादी दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे. कारण या शोधामुळे “जीवन म्हणजे काय?” हा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. आजवर आपण विचार केला की जीवनाची सुरुवात पेशीपासून होते. पण जर आरएनएचे असे गोलाकार तुकडेही स्वतःची प्रतिकृती तयार करू शकतात आणि यजमान पेशींच्या कार्यात हस्तक्षेप करू शकतात, तर आपण त्यांना जीवंत मानावे की नाही? काही तत्त्वज्ञ म्हणतात, जीवन हे एक स्पेक्ट्रम आहे — पूर्णपणे निर्जीव आणि पूर्णपणे सजीव यांच्यामधील असंख्य अवस्थांचे मिश्रण. ऑबेलिस्क या स्पेक्ट्रमवरील एक मध्यवर्ती टप्पा आहेत. जर ऑबेलिस्क खरंच मानवाच्या आरोग्याशी संबंधित भूमिका बजावत असतील, तर भविष्यात त्यांचा उपयोग वैद्यकीय क्षेत्रात क्रांती घडवू शकतो. उदाहरणार्थ, काही ऑबेलिस्क ज्या पेशींमध्ये राहतात, त्या पेशी अधिक स्थिर आणि संसर्गविरोधक आढळतात. त्यामुळे भविष्यात ऑबेलिस्क - आधारित प्रोबायोटिक्स, जीन-थेरपी, किंवा “बायोथेरपी” विकसित होऊ शकते.

तसेच, त्यांच्या अद्वितीय आरएनए संरचनेचा उपयोग जीन संपादन (Gene Editing), औषध वितरण प्रणाली, आणि व्हायरल व्हेक्टर डिझाईनमध्ये होऊ शकतो. बायोटेक्नॉलॉजी कंपन्या आधीच या जीवांच्या आरएनए संरचनांवर आधारित कृत्रिम जैविक घटक तयार करण्याच्या दिशेने काम सुरू केले आहे. “सिंथेटिक बायोलॉजी” या नव्या क्षेत्रात ऑबेलिस्कच्या अनुकरणावर आधारित स्वयं प्रतिकृती करणारे नॅनोस्ट्रक्चर तयार करण्याचे संशोधन सुरू आहे. जर आपण थोडे मागे वळून पाहिले, तर पृथ्वीवरील सूक्ष्मजीवांच्या विविधतेचे प्रमाणच थक्क करणारे आहे. वैज्ञानिकांच्या मते, पृथ्वीवर सुमारे १ ट्रिलियन प्रकारचे सूक्ष्मजीव असू शकतात, पण आपण आतापर्यंत त्यांपैकी फक्त ०.०१ टक्के च ओळखले आहेत!

ऑबेलिस्कचा शोध या अनोळखी जगाच्या विशालतेची झलक देतो. म्हणजेच, अजून लाखो-कोट्यवधी जीव आपल्याला माहीतच नाहीत. ते आपल्या शरीरात, पाण्यात, मातीत, हवेत सर्वत्र आहेत. हा शोध आपल्याला एक महत्वाचा धडा शिकवतो “अजून खूप काही शोधायचे बाकी आहे.” जीवन हे सतत बदलणारे आणि अनुकूलनशील आहे. ऑबेलिस्क हे त्या अखंड प्रवाहाचे प्रतीक आहेत. अशा शोधांमुळे विज्ञान केवळ प्रयोगशाळांपुरते मर्यादित राहत नाही. ते सामान्य माणसाच्या विचारांमध्ये, शिक्षणात आणि कल्पनाशक्तीत नवी उर्जा ओततात. विद्यार्थ्यांसाठी ऑबेलिस्क ही कल्पना केवळ जैवशास्त्राचे नाही, तर जिज्ञासेचे प्रतिक आहे. या संशोधनामुळे नवनवीन शैक्षणिक अभ्यासक्रम उभे राहतात - जैवमाहितीशास्त्र (Bioinformatics), सिंथेटिक बायोलॉजी, आणि मायक्रोबियल इकॉलॉजी यासारख्या क्षेत्रांना प्रोत्साहन मिळते.

तथापि, अशा संशोधनासोबत नैतिकता आणि सुरक्षेचे प्रश्नही उभे राहतात. जर हे जीव कृत्रिमपणे बदलले गेले, तर त्याचे पर्यावरणीय परिणाम काय असतील? मानवाच्या शरीरातील नैसर्गिक संतुलन बिघडणार नाही ना? यासाठी मजबूत नियामक चौकटीची गरज आहे. या विषयावर काम करणाऱ्या काही भारतीय संशोधकांनी सूचित केले आहे की, भारतातील काही लोकसंख्यांमध्ये हे जीव वेगळ्या स्वरूपात आढळतात. भारतीय वैज्ञानिकांनी “ऑबेलिस्क ”च्या जनुक-अनुक्रमण (Genome Sequencing) वर आधारित प्राथमिक अहवाल तयार केला आहे. भारताकडे प्रचंड जनसंख्या आणि विविध जैविक परिसंस्था असल्यामुळे या संशोधनासाठी भरपूर डेटा मिळू शकतो. यामुळे भारत भविष्यात मायक्रोबायोम-आधारित औषधनिर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.

“मानवी शरीरातील रहस्यमय जीव” हा शीर्षक आज फक्त वैज्ञानिक लेखाचा विषय नाही, तर तो मानवी उत्क्रांतीच्या पुढच्या टप्प्याचा संकेत आहे. विज्ञान सतत प्रश्न विचारत राहते, आणि प्रत्येक उत्तरातून नवे प्रश्न निर्माण होतात. ऑबेलिस्क आपल्याला शिकवतात की ज्ञानाला सीमा नाहीत आणि कधी कधी जीवन सर्वात अनपेक्षित ठिकाणी लपलेले असते. आपल्या शरीरातच असलेले हे गूढ सहजीवी जीव आपल्याला आठवण करून देतात की आपण या विश्वाचा केंद्रबिंदू नसून, त्यातील एक सूक्ष्म पण अद्भुत घटक आहोत. या शोधामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो, आपण शरीरातील सर्व महत्त्वाचे जीव ओळखले आहेत का? जर ओबेलिस्क्स आपली रोगप्रति कारक शक्ती, चयापचय किंवा इतर कार्यांवर परिणाम करत असतील, तर यामुळे वैद्यकीय उपचारांच्या पद्धतींमध्ये मोठा बदल होऊ शकतो. या शोधाने पुन्हा एकदा हे सिद्ध केले “मानवाने जितके अधिक शरीराच्या आत डोकावले, तितविश्व त्याच्यासमोर आणखी विशाल झाले!”

विज्ञानाचा उद्देश फक्त रोग बरे करणे किंवा नवीन औषधे तयार करणे हा नाही; तर आपल्या अस्तित्वाचे गूढ उलगडणे हा आहे. आणि कदाचित, ऑबेलिस्कच्या शोधातून आपण त्या गूढतेच्या एका नव्या दारापर्यंत पोहोचलो आहोत. आपण आजवर परग्रहावर जीवसृष्टी शोधत आहोत, पण ही शोधमोहीम आपल्याच शरीरात सुरू व्हायला हवी होती, असं हे संशोधन सुचवतं. आपल्या शरीरात अजून किती अज्ञात जीवसृष्टी दडलेली आहे, हे कोण जाणे?

---

(लेखिका ह्या एप्ट टेस्टिंग अँड रिसर्च प्रायव्हेट लिमिटेड, पुणे येथे संचालिका आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून कार्यरत आहेत.)

---