आचार्य जगदीशचंद्र बसू हे आधुनिक विज्ञानाचे भारतातील एक अग्रणी शास्त्रज्ञ, संशोधक तर होतेच त्याच बरोबर ते प्रखर राष्ट्रभक्त होते. त्यांनी आपल्या जीवनात भारतीय संस्कृती, शास्त्र आणि राष्ट्रभक्तीचा समतोल साधला. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय शास्त्रज्ञाला जागतिक स्तरावर महत्त्व प्राप्त झाले.

 

त्यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी ‘मायक्रोवेव्ह रेडिओ’च्या शोधात महत्त्वपूर्ण काम केले. त्यांनी ‘रेडिओ सिग्नल्स’ ओळखण्यासाठी प्रयोग केले जे आजच्या रेडिओ व टेलिव्हिजन वाहिन्याच्या तंत्रज्ञानाच्या मुलभूत गोष्टी आहेत. तसेच त्यांनी वनस्पतींच्या जीवनविज्ञानाच्या बाबतीत महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. ते वनस्पतींच्या संवेदनशीलतेवर काम करणारे पहिले शास्त्रज्ञ होते. त्यांच्या प्रयोगांमध्ये त्यांनी दाखवले की, वनस्पतींना देखील सजीवांप्रमाणे संवेदना असतात आणि वातावरणीय बदलांचा त्यावर प्रभाव पडतो. हे सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी एक अत्याधुनिक यंत्र तयार केले ज्याचा वापर त्यांनी वनस्पतींना ‘विद्युत संकेत’ पाठवण्यासाठी केला. यासाठी जगदीशचंद्र बसू यांनी ‘कॅपेसिटन्स’ आणि ‘कॉम्पोझिट’ यांसारख्या वैज्ञानिक संकल्पनांचा उपयोग केला. यामुळे त्यांचे शोध भौतिकशात्र आणि जीवशास्त्र यांच्या सीमारेषांना तोडून एकत्रित करणारे ठरले. जगदीशचंद्र बसू यांनी विद्युत उपकरणांच्या कार्यप्रणालीच्या बाबतीत देखील महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. त्यांना या कामासाठी इंग्रजी शास्त्रज्ञांच्या तुलनेत फार कमी मान्यता मि ळाली, परंतु त्यांचे काम त्यांना एका वैश्विक वैज्ञानिक म्हणून स्थापित करण्यास पुरेसे होते. 

विज्ञानाच्या क्षेत्रात कार्यरत असतानाही जगदीशचंद्र बसू यांचा राष्ट्रीय अभिमान अतिशय दृढ होता. त्यांनी आपल्या कार्यामध्ये भारतीय संस्कृती आणि परंपरांमध्ये गूढ असलेली वैज्ञानिक माहिती शोधून काढली. त्या काळत विज्ञान क्षेत्रात भारतीय संस्कृतीला खूपदा दुर्लक्ष करण्यात येत असे, पण जगदीशचंद्र बसू यांनी त्याचा आदर केला आणि त्याला विज्ञानाच्या परिप्रेक्ष्यात ठेवले. त्यांना खात्री होती की भारतीय परंपरांमध्ये उच्च दर्जाची वैज्ञानिक विचारधारा आहे.

 

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी अप्रत्यक्षपणे भाग घेतला. ब्रिटिश साम्राज्याच्या विरोधात त्यांनी आपले वैज्ञानिक कार्ये वापरली आणि ब्रिटिश प्रशासनाच्या भ्रामक दृष्टीकोनाला पराभूत करण्याचा प्रयत्न केला. जगदीशचंद्र बसू यांचा विश्वास होता की भारतीय लोकांना फक्त राष्ट्रीय एकतेची आणि स्वातंत्र्याची आवश्यकता नाही, तर त्यांना विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून प्रगती करण्याची आवश्यकता आहे. ते स्वराज्य आणि स्वातंत्र्य यासाठी जागरूक होते. १९०५ मध्ये बंगालाचे विभाजन झाल्यानंतर जगदीशचंद्र बसू यांनी बांगलादेशी लोकांच्या भल्यासाठी कार्य केले. त्यावेळी भारतीय समाजात फूट पाडण्याचा ब्रिटिश प्रयत्न होत होता, ज्यावर त्यांनी जोरदार आक्षेप घेतला. त्यांच्या मनात नेहमीच एक विचार होता की, “आधुनिक विज्ञानामुळेच भारताचे कल्याण होईल आणि ते स्वातंत्र्याच्या मार्गावर आपले योगदान देतील.”

 

त्यांचे देशप्रेम आणि राष्ट्रभक्ती यांचा संगम त्यांच्या कार्यात प्रतिबिंबित होतो. त्यांचे जीवन आजही लाखो भारतीयांसाठी प्रेरणास्त्रोत आहे.