भारतीय पंचांगातील “अधिक मास” हा खगोलशास्त्रीय काल गणनेवर आधारित असतो. चांद्र वर्ष आणि सौर वर्ष यांतील फरक भरून काढण्यासाठी हा महिना येतो. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्या साठी सुमारे ३६५ दिवस ६ तास लागतात, तर चंद्राच्या कलांवर आधारित १२ चांद्र महिने मिळून सुमारे ३५४ दिवस होतात. म्हणजेच दरवर्षी सुमारे ११ दिवसांचा फरक निर्माण होतो. हा फरक सतत वाढत गेल्यास ऋतू आणि महिन्यांचे गणित विस्कळीत होईल. त्यामुळे सुमारे २ वर्षे ८ महिन्यांनी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो; यालाच अधिक मास म्हणतात. अधिक मासामुळे भारतीय पंचांग ऋतूंशी सुसंगत राहते. ही पद्धत भारतीय खगोलज्ञानातील अचूक गणित आणि कालमापनाची प्रगत परंपरा दर्शवते. ग्रामीण भागात या महिन्याला धोंड्याचा महिना म्हणतात.
 

आजच्या युगात कृत्रिम बुद्धीमत्ता मानवी जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग बनली आहे. संगणक किंवा यंत्रांना मानवी बुद्धी प्रमाणे विचार करणे, निर्णय घेणे, अनुभवातून शिकणे आणि समस्या सोडवणे ही क्षमता देणारे तंत्रज्ञान म्हणजे कृत्रिम बुद्धीमत्ता होय. पूर्वी केवळ विज्ञानकथांमध्ये दिसणारी ही संकल्पना आता आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रत्यक्ष वापरली जात आहे. आपण वापरत असलेले मोबाईल फोन, व्हॉइस असिस्टंट, ऑनलाइन खरेदी, सोशल मीडियावरील सूचना, नकाशे आणि भाषांतर करणारी साधने ही सर्व कृत्रिम बुद्धीमत्तेवर आधारित आहेत. कृत्रिम बुद्धीमत्तेमुळे कामे जलद, अचूक आणि सोपी झाली असली तरी तिचा योग्य आणि जबाबदारीने वापर करणे आवश्यक आहे. मानवी मूल्ये, गोपनीयता आणि रोजगार यांवर होणारा परिणाम लक्षात घेणेही महत्त्वाचे आहे. अशा या कृत्रिम बुध्दीमत्तेबद्दल या अंकात जाणून घेऊ.
 

वलयांकित्कत कृमी हे शरीरावर वलयांसारखे खंड असलेले प्राणी. गांडूळ, जळू आणि समुद्री बहुखंडी कृमी ही त्यांची प्रमुख उदाहरणे होत. या कृमींचे दैनंदिहदन जीवनात मोठे महत्त्व आहे. विशेषतः गांडुळे शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जातात. ती जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ खाऊन माती भुसभुशीत करतात व तिची सुपीकता वाढवतात. त्यामुळे पिकांची वाढ चांगली होते. गांडुळखत तयार करण्यासाठीही त्यांचा उपयोग केला जातो. पाऊस पडण्याच्या प्रक्रियेत सूक्ष्मजीवांची महत्त्वाची भूमिका असते, ही गोष्ट आधुनिक विज्ञानाने स्पष्ट केली आहे. वातावरणातील काही जीवाणू, बुरशीचे बीजाणू आणि इतर सूक्ष्मजीव ढगांमध्ये “संघनन केंद्र” म्हणून कार्य करतात. जलवाष्प या सूक्ष्म कणांभोवती साचू लागते आणि सूक्ष्म पाण्याचे थेंब तयार होतात. हे थेंब मोठे होत गेल्यावर पाऊस पडतो. काही जीवाणू बर्फ निर्मिती प्रक्रियेत मदत करतात. हा जीवाणू वातावरणातील अतिशय कमी तापमानातही पाण्याचे सूक्ष्म थेंब गोठवू शकतो. त्यामुळे ढगांमध्ये हिमकण तयार होतात आणि त्यांपासून पर्जन्याची प्रक्रिया वेगाने घडते. वनस्पती, माती आणि पाण्याच्या स्त्रोतांमधून हे सूक्ष्मजीव हवेत जातात व वाऱ्याद्वारे उंच वातावरणात पोहोचतात. सूक्ष्मजीवांमुळे पावसाचे चक्र नैसर्गिकरित्या संतुलित राहण्यास मदत होते. जंगलतोड, प्रदूषण आणि हवामान बदल यांमुळे या सूक्ष्मजीवांचे प्रमाण कमी झाल्यास पर्जन्यमानावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पर्यावरण संवर्धन हे अप्रत्यक्ष पणे पावसाच्या नियमिततेसाठीही आवश्यक आहे. ही संकल्पना निसर्गातील सूक्ष्म जीवसृष्टी आणि वातावरण यांच्यातील अद्भुत परस्परसंबंध दाखवते.
 

विसाव्या शतकात खगोलशास्त्रात अभूतपूर्व प्रगती झाली. दुर्बिणीच्या विकासामुळे विश्वाविषयीचे ज्ञान अधिक व्यापक झाले. अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांनी मांडलेल्या सापेक्षतावादाच्या सिद्धांतामुळे गुरुत्वाकर्षण आणि अवकाश-काल यांचे नवे आकलन मिळाले. एडविन हबल यांनी विश्व विस्तारत असल्याचा शोध लावला, त्यामुळे “महास्फोट सिद्धांत” अधिक दृढ झाला. विसाव्या शतकात ग्रह, धूमकेतू, तारकासमूह आणि विश्वाच्या उत्पत्तीविषयी अनेक महत्त्वाचे शोध लागले. संगणक, उपग्रह आणि अवकाश मोहिमांमुळे खगोलशास्त्र आधुनिक विज्ञानातील अत्यंत प्रगत शाखा बनली. याचा आढावा या अंकात घेवू.
 

सोने हा पृथ्वी वर नैसर्गिकरित्या आढळणारा मौल्यवान धातू आहे. खगोलशास्त्रानुसार सोने अतिशय प्रचंड ऊर्जायुक्त घटनांमध्ये तयार होते. दोन न्यूट्रॉन तारे एकमेकांवर आदळल्यावर किंवा महास्फोटक सुपरनोव्हा स्फोटांमध्ये प्रचंड उष्णता आणि दाब निर्माण होतो. त्या प्रक्रियेत सोन्यासारखे जड मूलद्रव्य तयार होते. नंतर हे कण अवकाशात पसरतात आणि त्यांपासून ग्रह व खडक निर्माण होतात. पृथ्वीच्या गर्भात असलेले सोने ज्वालामुखी क्रिया, भूगर्भीय हालचाली आणि खडकांच्या बदलांमुळे वरच्या स्तरांमध्ये साठते. खाणी, नद्यां तील वाळू आणि खडकांमधून सोने मिळवले जाते. त्या मुळे सोने हे पृथ्वी वरील आणि विश्वातील अत्यंत दुर्मिळ व मौल्यवान धातू मानले जाते.
 

केंद्रीय चर्म अनुसंधान संस्था, चेन्नई यावर ही भारतातील चर्मउद्योग संशोधनासाठीची प्रमुख संस्था आहे. ही संस्था चामड्याच्या प्रक्रियेतील तंत्रज्ञान, पर्यावरण संरक्षण, पादत्राणे व नवीन उत्पादने विकसित करण्यासाठी संशोधन करते. या संस्थेविषयी या अंकात जाणून घेऊ.