दैनंदिन जीवन आणि नवाचार (इनोवेशन) - डॉ. अरविदं रानडे

आपण रोजच्या जीवनात भरपूर वेगवेगळ्या परिस्थितींचा सामना करत असतो. काही वेळा सहज वाटणाऱ्या गोष्टी आणि कामे प्रचंड किचकटीचे, जोखीमीची वाटतात आणि आपण त्या कडे दुर्लक्ष तरी करतो अन्यथा त्या गोष्टी तश्याच सोडून देतो. त्या किंवा तत्सम कोणत्याही समस्येचे समाधान कसे केले जाऊ शकते  याबद्दल विचार करत नाही. पण कधी-कधी, आपल्यातलेच काही धडपडे आणि बुद्धीजीवी काहीतरी नाविन्यपूर्ण, नवोन्मेशी दृष्टिकोनाने विचार करतात  आणि सोप्पे आणि सुगम उपाय तयार करतात, ज्यामुळे वास्तूत, कार्यात किंवा पद्धतीत अमुलाग्र बदल करून समाजात परिवर्तन आणतात. आज आपण आशयाचं एक वेगळ्या आणि आश्चर्यचकित करणाऱ्या नवचारा विषयी माहिती घेऊया.

स्वयंपाकघरातील उपकरण: एलपीजी सिलेंडर कॅप ओपनर

काल्पना करा की तुम्ही स्वयंपाकघरात आहात, आणि तुमच्या आईला किंवा आजीला नवीन LPG सिलिंडरचे झाकण उघडण्यासाठी त्रास होत आहे. नोझलवरील हट्टी प्लास्टिकचे झाकण काही केल्या उघडत नाही. तुम्ही हे दृश्य बरेचदा पाहिले असेल - झाकण सहज काढण्यासाठी असलेला नायलॉन धागा एकतर तुटतो किंवा कुणाच्या बोटाला कापतो. हे खूप वैतागवाणे आहे, नाही का? आणि कदाचित थोडेसे वेदनादायी सुद्धा. अंदमान आणि निकोबारमधील सायन नावाच्या एका शाळकरी विद्यार्थ्याने नेमकी हीच समस्या त्याच्या आईला येताना पाहिली. "गोष्टी अशाच असतात" असे म्हणून दुर्लक्ष करण्याऐवजी, सायनने याबद्दल काहीतरी करण्याचे ठरवले. त्याने एक हुशार साधन तयार केले जे धातूचा क्लिप लॉक ओढण्यासाठी आणि त्याचवेळी झाकण सहजपणे, सुरक्षितपणे आणि बोटे न कापता उचलण्यासाठी मदत करते. याशिवाय, मजेदार गोष्ट म्हणजे हे साधन टोमॅटो सॉसची बाटलीसुद्धा उघडू शकते!

सायनचा प्रवास २०१९ मध्ये INSPIRE पुरस्कार-MANAK (मिलियन माइंड्स ऑगमेंटिंग नॅशनल अॅस्पिरेशन अँड नॉलेज) सोबत सुरू झाला. हा भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचा (DST) प्रमुख कार्यक्रम आहे, ज्याचा उद्देश इयत्ता ६ ते १० मधील शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून स्थानिक समस्यांचे निराकरण करून नवकल्पनांची संस्कृती वाढवणे हा आहे. देशभरातून सादर केलेल्या जवळपास २,८०,००० कल्पनांपैकी, सायनचे LPG कॅप ओपनर हे भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, दिल्ली येथे आयोजित ७व्या राष्ट्रीय स्तरावरील प्रदर्शन आणि प्रकल्प स्पर्धेसाठी (NLEPC) निवडलेल्या शीर्ष ६० नवकल्पनांमध्ये होते. त्याच्या प्रतिभेने प्रभावित होऊन, भारतीय विज्ञान संस्था (IISc) बेंगळुरूने त्याच्या डिझाइनमध्ये सुधारणा करण्यासाठी त्याला मार्गदर्शन आणि मदत केली. नंतर २०२३ मध्ये, त्याला राष्ट्रीय नवप्रवर्तन प्रतिष्ठान (NIF) च्या ११व्या राष्ट्रीय द्विवार्षिक स्पर्धेत विद्यार्थी श्रेणीमध्ये द्वितीय पुरस्कार मिळाला. त्याला २०१९ आणि २०२३ मध्ये नवकल्पना आणि उद्योजकता महोत्सवात (FINE) आपली नवकल्पना सादर करण्याची संधीही मिळाली. हा महोत्सव राष्ट्रीय नवप्रवर्तन प्रतिष्ठान-भारत (NIF) द्वारे आयोजित केला जातो, जो सामाजिक आव्हानांना संबोधित करणाऱ्या देशी नवकल्पनांचा सन्मान करतो.

नोव्हेंबर २०२३ मध्ये, सायनने लंकावी, मलेशिया येथे आयोजित ४थ्या आसियान-भारत ग्रासरूट्स इनोव्हेशन फोरम (AIGIF) मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले. तेथे, त्याच्या नवकल्पतेने त्याला जागतिक नेते आणि सहकारी नवप्रवर्तकांकडून कौतुक मिळवून दिले, आणि आंतरराष्ट्रीय मंचावर त्याची प्रतिष्ठा दृढ केली. त्याच्या प्रवासातून हे सिद्ध होते की नवकल्पना कुठेही मूळ धरू शकते, अगदी एका साध्या स्वयंपाकघरातसुद्धा. सायनच्या नावावर त्याच्या उत्कृष्ट नवकल्पनेसाठी पेटंट नोंदवले गेले आहे.

सायनकडे भव्य प्रयोगशाळा किंवा अभियंत्यांचा संघ नव्हता, पण एका समस्येचे निराकरण करण्यासाठी त्याच्याकडे जिज्ञासा आणि समर्पण होते. जणू काही त्याने निराशेच्या क्षणाचे स्वयंपाकघरासाठी सकारात्मक परिवर्तनामध्ये रूपांतर केले. आश्चर्य वाटते की आपण किती वेळा एखादी त्रासदायक गोष्ट घडताना पाहिली आणि ती फक्त स्वीकारली? सायनची कहाणी आपल्याला जाणवून देते की नवकल्पना म्हणजे दुसऱ्या कुणाकडून गोष्टी सुधारण्याची वाट पाहणे नाही. ती आपल्या आजूबाजूच्या जगाकडे पाहून विचारणे आहे की, "मी हे कसे सुधारू शकतो?"

सहानुभूतीतूनच परिवर्तन

सायनचा हा प्रयत्न आपल्याला खोलवर समजावून सांगतो की नवाचार हा केवळ ज्ञान किंवा कौशल्याचा परिणाम नसतो, तर तो माणसाच्या अंतर्गत असलेल्या संवेदना, जिज्ञासा आणि सुधारणेची तीव्र इच्छा यातून निर्माण होतो. आपण बहुतेकदा विचार करतो की इनोव्हेशन ही एक गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे, जी फक्त अभियांत्रिकी संस्था किंवा वैज्ञानिक संशोधन केंद्रातूनच येऊ शकते. परंतु सायनसारखे नवप्रवर्तक हा मिथक मोडतात — ते दाखवतात की इनोव्हेशन आपल्या सभोवताली आहे, फक्त आपल्याला लक्षपूर्वक पाहणे, मनापासून जाणवणे  आणि विचारपूर्वक कृती करण्याची  गरज आहे.

नवप्रवर्तन म्हणजे शून्यातून काही निर्माण करणं नाही – ती असते आपल्या भोवतालच्या जगाशी संवेदनशीलतेनं जोडलेली प्रतिक्रिया. आणि अशा या संवेदनशीलतेतून उगम पावणाऱ्या कल्पनांना NIF सारखी संस्था केवळ प्रोत्साहनच देत नाही, तर त्यांना ओळख, व्यासपीठ आणि परिवर्तनासाठी संधीही देते. नव्या पिढीतील सायन सारख्या विद्यार्थ्यांकडूनच आपल्याला शिकता येतं की, सामाजिक समज आणि कल्पक विचारसरणीच नवभारताचं भवितव्य घडवणार आहे.

(लेखक नॅशनल इनोव्हेशन फाउन्डेशनचे संचालक आहेत.)