कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराने भारतीय कृषी उत्पादनात वृद्धीच्या अभूतपूर्व संधी

1 day ago
9 min read

डॉ. मनीषा खळदकर आणि एस. डी. कामत

कृषिप्रधान भारत देशातील अर्ध्याहून अधिक जनता उपजीविकेसाठी शेती व पूरक उद्योगांवर अवलंबून आहे. तरीही दुर्दैवाने सध्या शेती हा अतिशय बेभरवश्याचा व्यवसाय झाला आहे. कमी आणि अनियमित आकाराची शेते, अवकाळी पडणारा पाऊस, शेत मालाला मिळणारा बदलता भाव, मातीचा पोत व पिकांवर पडणारा रोगांचा प्रादुर्भाव या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे शेतकऱ्याची चिंता, दारिद्र्य , व्यसनाधीनता किंवा कधी कधी आत्महत्या सुद्धा. ज्या युगात तंत्रज्ञान आणि बुद्धीच्या जोरावर भारत एक महासत्ता बनू पाहत आहे त्या काळात कृषी क्षेत्रात शेतीच्या सर्व टप्यावर कृत्रिम बुद्धीमत्तेचा वापर हा या सर्व समस्यांवर उपाय व प्रगतीचा मार्ग बानू शकतो. याआधी सिंचनासाठी प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना आणि डिजिटल प्रवेशासाठी ई-चौपाल सारख्या सरकारी उपक्रमांनी कृषी व्यवसायात थोडी शाश्वती आणि स्थिरता आणण्यात तंत्रज्ञानाची महत्त्वाची भूमिका अधोरेखित केली आहे. कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय एआय सेंटर्स ऑफ एक्सलन्स (CoEs) द्वारे एआयने लक्षणीय गुंतवणूक देखील आकर्षित केली आहे. या आणि अश्या तंत्रबद्ध योजनांच्या पुढे जाऊन ए-आय चा सर्वंकष वापर करून शेती उत्पादन अजून कसे वाढवता येईल व शेतकरी संपन्न कसा होईल यावर प्रकाश टाकणारा हा लेख.

आर्टिफिशिअल इंटेलिजेंस (एआय) भारताच्या कृषी क्षेत्रात मूलभूत बदल घडवून आणत आहे. हे एक क्षेत्र देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा, अन्न सुरक्षा आणि ग्रामीण उपजीविकेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. भारताच्या अर्ध्याहून अधिक लोकसंख्येचा उदरनिर्वाह शेती आणि शेती निगडीत व्यवसायांमधून होतो. राष्ट्रीय कामगारांपैकी जवळजवळ ४४% शेतीमध्ये गुंतलेले असल्याने हा एक देशव्यापी आणि महत्वपूर्ण व्यवसाय आहे. भारतात हे क्षेत्र ग्रामीण जीवनाच्या रचनेत खोलवर विणलेले आहे. ६०% पेक्षा जास्त ग्रामीण कुटुंबे उत्पन्नासाठी थेट शेतीवर अवलंबून आहेत आणि हे क्षेत्र सामाजिक आणि आर्थिक गति शीलतेला चालना देत आहे. २०२४ मध्ये भारताची कृषी बाजारपेठ अंदाजे ₹९९.७ ट्रिलियन (USD ४५२ अब्ज) होती आणि २०३३ पर्यंत ती २३६.६ ट्रि लियन (USD ५६३ अब्ज) पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे, जी एकंदरीत १०% पेक्षा जास्त चक्रवाढ वार्षिक वाढ दर (CAGR) दर्शवते. वरील सर्व जरी खरे असले तरीही या विशाल, देशव्यापी आणि प्रामुख्याने ग्रामीण संदर्भात असणाऱ्या व्यवसायात अनेक आव्हाने आहेत - बेभरवशाचे हवामान, कीटकांचा प्रादुर्भाव, मातीचे आरोग्य कमी होणे, अकार्यक्षम आणि जुनाट संसाधनांचा वापर आणि बाजारातील अस्थिरता इत्यादी. पण त्याचबरोबर यांसारख्या जुन्या आव्हानांवर अनेक प्रकारचे एआय संबंधित नवोपक्रम विविध प्रकारचे शक्तिशाली उपाय घेऊन उदयास येत आहेत. याआधी सिंचनासाठी ‘प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना’ आणि डिजिटल प्रवेशासाठी ‘ई-चौपाल’ सारख्या सरकारी उपक्रमांनी कृषी शाश्वतता सुनिश्चित करण्यात तंत्रज्ञानाची महत्त्वाची भूमिका अधोरेखित केली आह.

कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय एआय सेंटर्स ऑफ एक्सलन्स (CoEs) द्वारे एआयने लक्ष केंद्रित गुंतवणूक देखील आकर्षित केली आहे, ज्यांनी २०२३-२८ पर्यंत भारतीय शेती पट्ट्यांमध्ये डिजिटल उपायांचे प्रमाण वाढवण्यासाठी ९९० कोटी रुपये वाटप केले आहेत. या घडामोडी असूनही तसेच भारतातील सर्वात मोठ्या क्षेत्राचा कणा असूनही अनेक शेतकरी प्रचंड आर्थिक अडचणींमधून जात आहेत. त्यामुळे या क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञान जोडीला घेऊन त्यानं अधिकाधिक सक्षम बनवणे हि काळाची गरज आहे. अलिकडच्या वर्षांत भारतात तंत्रज्ञानाने अनेक पैलूंमध्ये जीवनमान सुधारले आहे. उदा. आपण डिजिटल पेमेंट्स, कोविड कालीन आरोग्य व्यवस्था किंवा इ-गव्हर्नन्स पाहू शकतो. त्यामुळे ह्या निबंधात नमूद केलेल्या सर्व उपाय योजना या क्षेत्रात परिवर्तन करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा नक्कीच चांगला वापर करून घेऊ शकतात असा आम्हाला खात्री आहे. एआय-सक्षम असे अनेक अनुप्रयोग आहेत ज्यांवर लक्ष केंद्रित केले जाऊ शकते. त्याची यादी खूप मोठी आहे. तथापि, या लेखात विविध पुरावे आणि डेटाद्वारे आम्ही भारतीय शेतीमध्ये एआयच्या तीन सर्वात आशादायक अश्या अनुप्रयोगांचे परीक्षण करण्याचे ठरवले आहे:

अचूक व नेमक्या शेतीप्रयोगांतून शाश्वतता आणणे
पीक रोग टाळणे आणि उत्पन्न वृद्धी घडवणे
सुरळीत पुरवठा साखळी व बाजारपेठप्रवेशाद्वारे ग्रामीण समृद्धी आणणे

ह्या तिन्ही गोष्टींचे विश्लेषण आम्ही भारताच्या कृषी परिवर्तनाची आव्हाने, त्याचे सामाजिक-आर्थिक परिणाम आणि भविष्यातील दिशानिर्देशांचा शोध घेत केला आहे. शेवटी ह्यातल्या प्रत्येक आव्हानांना कसे पेलता येऊ शकेल याचाही उहापोह केला आहे.

अचूक शेती आणि शाश्वतता

शेतीचा परिपूर्ण फा यदा घेण्यासाठी आधी त्यातले वाया जाणारे परिश्रम टाळणे हि सर्वात महत्वाची गोष्ट आहे. त्यासाठी आपल्याला ‘प्रिसिजन शेती’ पद्धती वापरावी लागेल. यामध्ये मातीचा पोत अचूकपणे पडताळणे, त्यासाठी जमिनीखाली सेन्सर्स वापरून ते आयओटी (इंटरनेट ऑफ थिंग्स) द्वारे सतत निरीक्षणाखाली ठेवता येतील. याबरोबरच उपग्रह प्रतिमा आणि ड्रोनसह एआय- सक्षम साधनांचा वापर करून हा डेटा स्थानिक आणि देशपातळीवर एकत्र आणून आधी त्याचा ‘ऍग्री-फर्टिलिटी मॅप’ म्हणजे भारतव्यापी कृषी-नकाशा बनावट येईल. भारताने आधीच माती-गुणवत्ता कार्डची सुरुवात केली आहे, आपण त्यावर हि बांधणी करू शकतो. पारंपारिक दृष्टिकोनांबरोबरच त्या ज्ञानाचा फायदा घेत शेतकऱ्यांना योग्य ते पाणी, खते आणि कीटकनाशके वापरण्यास सक्षम करून आपल्या संसाधनांचा सुयोग्य वापर वाढवता येईल. ज्यामुळे शेतीच्या परिस्थितीत सूक्ष्म-भिन्नतेनुसार आपली संसाधने वाया जाणे कमी होऊन उत्पादन वाढण्यास मदत होईल.

तांत्रिक पाया आणि वास्तविक-जागतिक परिणाम

दरवर्षी, आपण पाहतो की हवामानाशी संबंधित कारणांमुळे भारताच्या अनेक भागात पिकांचे नुकसान होते. एआय अचूक सूक्ष्म-हवामान प्रदान करू शकते आणि भारताने कुठे चक्री वादळे आणि पूर किंवा इतर नैसर्गिक आपत्ती अनुभवल्या आहेत यावर आधारित त्यातल्या अलीकडील हवामान ‘ट्रेंड’चा वापर करू शकते आणि कोणत्या प्रदेशांसाठी कोणत्या प्रकारची पिके सर्वोत्तम आहेत याचा नेमका अंदाज लावू शकते. हे खाली सूचीबद्ध केलेल्या विविध मार्गांनी साध्य करता येईल:

एआय-चालित उपग्रह देखरेख: एआयद्वारे नेमलेले उपग्रह डेटा ‘रिअल-टाइम’मध्ये म्हणजे ऐनवेळी तपशीलवार पीक आणि मातीची परिस्थिती एकत्र करू शकते. त्या त्या मातीच्या गरजा ओळखून संसाधन वाटप करू शकते, आणि त्या वर्षी अपेक्षित असलेल्या हवेला अनुकूलित उत्पादन करणारी पिके सुचवू शकते. भारतातील सर्वच राज्यांमध्ये हा डेटा लवकरात लवकर संकलित करायला हवा आणि उपकरणे सज्ज करायला हवीत.

स्वयंचलित अचूक सिंचन: तसचे ‘आयओटी-लिंक्ड सेन्सर’ त्या त्या ठिकाणच्या मातीची आर्द्रता आणि हवामान मापदंड मोजतील आणि भारताच्या पावसाळी आणि दुष्काळग्रस्त क्षेत्रां मध्ये आवश्यक असलेल्या वेळी आणि कुठे किती पाणी लागेल यांचा लिन्क अंदाज बांधून एक प्रोग्रामिंग सिंचन प्रणाली आणतील.

एआय-संचालित सल्लागार अँप्स: जगातील आणि भारतातील ग्लोबल डेटा पाहून, अगदी अलीकडचे संशोधन पाहून आणि त्याच्यावर आधारित पण स्थानिक मातीच्या अद्ययावत कुवतीप्रमाणे सर्व शेतकऱ्यांना त्यांच्या स्थानिक भाषांमध्ये मोबाइलवर पीक रोटेशन, कीटकांचा प्रादुर्भाव आणि हवामान अनुकूलन यावर सुयोग्य शिफारसी देतील.

याचा एक डेटा पॉइंट म्हणून आपण लक्षात घेऊ शकतो की २०२५ पर्यंत भारतात स्मार्ट सिंचन आणि इतर अचूक साधनांचा अवलंब ४०% पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. या वर्षाखेरीस हे जर साध्य झाले तर हि एक अत्यंत चांगली सुधारणा आहे. स्वयंचलित सिंचनामुळे पाण्याच्या वापरात २७% आणि उर्जेत ५७% पर्यंत बचत होऊ शकते, तर उत्पन्नात सामान्यतः १५-२२% सुधारणा होऊ शकते. दुसरे एक उदाहरण म्हणजे आंध्र प्रदेशातील ‘ई-चौपाल’ या उपक्रमाने, एआय-सक्षम सल्लागार आणि सेन्सर-आधारित सिंचन एकत्रित केल्याने तिथे उत्पादकता एकूण २७% वाढली आणि खत/कीटकनाशकांचा अपव्यय ४१% कमी झाला. ह्या उदाहरणांमुळे आम्हाला ह्यात अजूनही मोठ्या सुधारणा करणे शक्य होईल असे वाटते.

शाश्वततेचे परिणाम

भारतातील ग्रामीण कृषी समुदायांमध्ये मोठ्या प्रमाणात लहान शेतकरी (प्रति कुटुंब दोन हेक्टरपेक्षा कमी) आहेत. एआय पूर्वी फक्त मोठ्या व्यावसायिक शेतांसाठी उपलब्ध असलेल्या, अनुकूलित कृषी सल्ल्याची उपलब्धता आता लहानमोठ्या सर्वच शेतकऱ्यांना मिळेल. अशा प्रकारे ग्रामीण तंत्रज्ञानातील तफावत कमी होईल आणि लहान शेतकऱ्यांचेही उत्पन्न वाढेल. एकात्मिक दृष्टिकोनामुळे अशा लाखो शेतकऱ्यांना फा यदा होऊ शकतो. जेव्हा एक मोठे राष्ट्र पाणी, सुपीक जमीन आणि खते यासह त्यांच्या सर्व नैसर्गिक संसाधनांचे जतन करते, तेव्हा त्याचा जागतिक शाश्वततेवर सकारात्मक परिणाम होतो. भारताने स्वतःला आणि जगाला दिलेली आश्वासनेही पूर्ण होण्यास मदत होईल.

जून २०२० पासून भारतात झालेल्या ४५ हून अधिक कार्य शाळांनंतर वर्ल्ड इकॉनॉमि क फोरमचा AI4AI उपक्रम सुरू करण्यात आला, ज्यामध्ये लहान शेतकऱ्यांसमोरील आव्हाने आणि चौथी औद्योगिक क्रांती (4IR) तंत्रज्ञान कसे उपाय देऊ शकते हे ओळखले गेले. हा उपक्रम आता सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीद्वारे AI आणि संबंधित तंत्रज्ञानाचा वापर करून भारताच्या कृषी परिवर्तनाला पाठिंबा देतो आहे आणि त्याचा उद्देश शेतकऱ्यांसाठी कृषी सेवांचा विस्तार करणे आहे. भारतातील तेलंगणा राज्यातील, खम्माम जिल्ह्यातील ७,००० शेतकऱ्यांमध्ये एआय4एआय ( AI4AI) फ्रेमवर्कची चाचणी केली. त्यात मोठे उद्योग आणि स्टार्ट -अप भागीदारांना सहभागी करून घेतले आणि शेतकऱ्यांच्या या मोठ्या गटामध्ये पुढाकार वाढवण्यासाठी राज्य-सरकारी डेटा व्यवस्थापन साधने (कृषी डेटा एक्सचेंज आणि कृषी डेटा व्यवस्थापन फ्रेमवर्क) वापरली. स्थानि क पातळीवर “सागु बागू” नावाच्या या उपक्रमाने बॉट सल्लागार सेवा, माती चाचणी तंत्रज्ञान, एआय-आधारित गुणवत्ता चाचणी आणि खरेदीदार आणि विक्रेत्यांना जोडण्यासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्म वापरून खम्माम जिल्ह्यातील मिरची शेतीमध्ये बदल घडवून आणला आहे. पायलट प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी त्यांना १८ महिने आणि तीन पीक चक्रे लागली. या काळात, तिथल्या शेतकऱ्यांनी निव्वळ उत्पन्नात उल्लेखनीय वाढ नोंदवली: एका पीक चक्रात (६ महि ने) सरासरी उत्पन्न प्रभावीपणे दुप्पट झाले. डिजिटल सल्लागार सेवांमुळे प्रति एकर मिरची उत्पादनात २१% वाढ झाली. कीटकनाशकांचा वापर ९% ने कमी झाला आणि खतांचा वापर ५% ने कमी झाला, तर गुणवत्ता सुधारणेमुळे युनिटच्या कि मती ८% ने वाढल्या. सागु बागू हे केवळ शेतकऱ्यांसाठी यशस्वी ठरले नाही तर त्यांनी AI4AI ने निश्चित केलेली शाश्वतता आणि कार्यक्षमता उद्दिष्टे साध्य केली. परिणामी, ऑक्टोबर २०२३ मध्ये, राज्य सरकारने सागु बागूचा विस्तार करून १० जिल्ह्यांमधील पाच पिकांना व्यापून ५,००,००० शेतकऱ्यांचा समावेश केला.

पीक रोग शोधणे आणि उत्पन्न अंदाज

वर्षानुवर्षे होणारे नवनवीन पीक-रोग आणि त्यामुळे झालेले बेभरवशाचे उत्पन्न पिढ्यानपिढ्या भारतीय शेतकऱ्यांना त्रास देत आहे. एआय-आधारित प्रणाली आता ‘रिअल-टाइम डिजिटल शील्ड’ प्रदान करतात, ज्यामुळे लवकर रोग समस्या ओळखणे आणि अधिक अचूक अंदाज घेऊन तळागाळात चांगले जोखीम व्यवस्थापन करणे आणि लवचिकपाने त्याचा बिमोड करणे आता शक्य झाले आहे.

एआय-सक्षम रोग निदान

आजच्या स्मार्ट ड्रोन आणि स्मार्टफोनमधून शेतकरी उच्च-प्रतीच्या फील्ड प्रतिमा कॅमेऱ्या मध्ये घेऊन क्लाउड- आधारित एमएल (मशीन लर्निंग) मॉडेल्सद्वारे त्यांचे त्वरित आणि अचूक विश्लेषण केले जाते. त्यातून तो रोग कुठला आहे, नक्की कुठल्या कीटकांचा प्रादुर्भा व झाला आहे, किंवा कुठल्या पोषक तत्वांची कमतरता झाली आहे किंवा पाणी कमी-जास्त होत आहे का इत्यादी बाबी अचूकपणे निर्देशीत केल्या जातात, त्यांची अचूकता आजच्या काळात ९०-९५% पेक्षा जास्त असते. ह्या सर्व तंत्राचा वापर करणे हे वार्षिक नुकसान सोसण्यापेक्षा कितीतरी पटींनी चांगले आहे. अर्थात त्यासाठी आपल्याला भारतीय आणि खास एवढ्याच उद्देशाने भारतात तयार केलेली ‘कस्टम’ एमएल मॉडेल्स लागतील. कारण इतर देशांतल्या वेगळ्या माती आणि पिकांसाठी तयार केलेली जागतिक मॉडेल्स जशीच्या तशी आपल्या इथे आणून वापरण्यामुळे त्यात तफावत येऊ शकते. त्याऐवजी, या मॉडेल्सना स्थानिक डेटा आणि आपल्याकडचा ऐतिहासिक डेटा देऊन त्यांना इथल्या कृषी नमुन्यांबरोबर प्रशिक्षित करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी आपल्या कृषी स्टार्ट अप्सनी पुढे यायला हवे. आपल्या ईथल्या प्रदेश-आधारित डेटासेटवर प्रशिक्षित अशी हि अल्गोरिदम गव्हाचा गंज, तांदळाचा करपा, भुईमूग रोग इत्यादी आणि बरेच काही चांगल्या प्रकारे निदान करू शकतील. उदाहरण म्हणून, मायक्रो सॉफ्टच्या एआय पेरणी अँपने आंध्र प्रदेशात भुईमूग उत्पादनात प्रति एकर ३०% वाढ केली. प्लँटिक्सअँप ९८% पर्यंत अचूकतेसह निदान प्रदान करते. हे यशाचे नमुने इतर अनेक राज्यांमध्ये प्रति कृत केले जाऊ शकतात.

उत्पादन आणि हवामान जोखमींसाठी भाकित विश्लेषण

आजकालचे शक्तिशाली एआय मॉडेल्स हे ऐतिहासिक डेटा, हवामान अंदाज आणि फील्ड सेन्सर पासून मिळणाऱ्या डेटाचे विश्लेषण करतात आणि काही आठवडे किंवा महिने आधीच उत्पन्नाचा अंदाज लावू शकतात. त्यानुसार ते तर्कसंगत बियाणे निवड आणि खरेदी, विमा निर्णय आणि व्यवसाय नि योजनास मदत करू शकतात हे सर्व कमी बजेट असलेल्या सीमांत शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्वाचे आहेत. याचबरोबर अशी मॉडेल्स विमा कंपन्यांना त्यांच्या जोखीमांचे अचूक मूल्यांकन करण्यास देखील मदत करतात. अश्या प्रकारची न्यूरल नेटवर्क वापरून शेतकरी आपले उत्पन्न अंदाजे १२-१८% ने उत्पादन वाढवू शकतात आणि आर्थिक जोखीम कमी करू शकतात. हे तंत्रज्ञान विशेषतः आम्ही या लेखाच्या सुरुवातीला उल्लेख केलेल्या लहान शेतकऱ्यांना मदत करु शकते.

हवामान अनुकूलन

याशिवाय एआय-चालित हवामान जोखीम व्यवस्थापन हे ग्रामीण समुदायांना बदलत्या मान्सूनच्या पद्धती, दुष्काळ किंवा अचानक आलेल्या पुरांशी जुळवून घेण्यास सक्षम करते, पर्यावरणीय अश्या धक्क्यांना न जुमानता उत्पन्न स्थिर करण्यास आणि उत्पादकता टिकवून ठेवण्यास मदत करते. जगातल्या सर्व बेस्ट प्रॅक्टिसेस एकत्र आल्यामुळे एखाद्या सर्वज्ञ तज्ज्ञांचे “एक्सपर्ट ओपिनियन” कायमच शेतकऱ्यांच्या हाताशी असेल.

पुरवठा साखळी, बाजारपेठेतील प्रवेश आणि ग्रामीण समृद्धी

एवढ्या सगळ्या आव्हानांनंतर जर पिके वाचलीच तर कापणीनंतर भारतीय शेतकऱ्यांना अनेकदा जटिल, अपारदर्शक बाजार पुरवठा साखळ्यांमध्ये जावे लागते, ज्यामध्ये अकार्यक्षमता असते आणि त्त्यांचे खूप नुकसान होते ग्रामीण शेतकरी त्यांच्या बाजारनिवडीचे नि योजन करू शकत नाहीत आणि लांबचा प्रवासही करू शकत नाहीत, ज्यामुळे त्यांचा माल धोक्यात येतो किंवा ते बाजारतल्या मध्यस्थांना बळी पडतात. कापणीनंतर २४-४०% पेक्षा जास्त नाशवंत उत्पादने खराब लॉजिस्टिक्स, शीतगृहांचा अभाव आणि अपुरी बाजारपेठ उपलब्धता यामुळे नष्ट होतात. या बाजार प्रणाली समस्या सोडवण्यासाठी आता एआय केंद्रस्थानी असू शकते.

कृषी लॉजिस्टिक्स इकोसिस्टमचे आधुनिकीकरण

आत ए-आय रिअल-टाइम पुरवठा साखळीची देखरेख ठेवून मार्ग दाखवू शकते. अशी अल्गोरिदम स्टोरेज कॅपॅसिटी आणि वाहतूक मार्गांचा आढावा घेत राहतात आणि आणि दळणवळणाच्या मार्गांवर ट्रेसेबिलिटीसाठी आयओटी सेन्सर्स आणि ब्लॉकचेनचा वापर करू शकतात. त्यामुळे कुठल्याही मालाचा मूळ उगम कुठे झाला आहे यापासून त्याची विक्री होईपर्यंत त्याचे चांगले ट्रॅकिंग करता येते. याशिवाय शेतकऱ्यांच्या माहितीसाठी मार्केट इंटेलिजन्स आणि प्रत्येक बाजारावर अंदाजे किंमत याची नोंद ठेवणारे प्लॅटफॉर्म जास्तीत जास्त नफा मिळविण्यासाठी केव्हा आणि कुठे विक्री करायची हे सतर्क करतात. तयार झालेल्या पिकांमधुन इमेजिंग सिस्टीमने ऑटोमेटेड ग्रेडिंग आणि सॉर्टींग म्हणजे त्याची गुणवत्तेनुसार वर्गवारी करून किंमत प्रीमियम सुनिश्चित करतात. या प्रकारच्या पद्धतीने आधीच चांगले परिणाम मिळत आहेत. उदा. आयटीसीच्या ई-चौपाल पुरवठा साखळी उन्नत झाल्यामुळे मुळे आंध्रप्रदेशात कापणीनंतरच्या मिरचीचे नुकसान २५% ने कमी झाले आणि शेतकऱ्यांचे निव्वळ उत्पन्न २७% ने वाढले.

डिजिटल इन्क्लुजन (सर्वसमावेशकता)

असे एआय प्लॅटफॉर्म बहुतेक वेळी स्थानिक भाषांमध्ये शेतकऱ्यांना थेट वाटाघाटी करण्यास, वाजवी किंमत मिळवण्यास आणि पडताळणी योग्य उपग्रह-चालित डेटावर आधारित पीक कर्ज आणि विमा मिळविण्यास अनुमती देतात. यामध्ये भारतीय स्टार्ट अप्स ना प्रचंड मोठी संधी आहे. अनेक इतर क्षेत्रांत ह्या प्रणाली सुरू झाल्या आहेत.

ग्रामीण समृद्धी

आपल्या कृषिप्रधान देशासाठी एआय अवलंबनाचे आर्थिक परिणाम महत्त्वपूर्ण आहेत. या सर्व सुधारणांमुळे लहान शेतकऱ्यांचे उत्पन्न साधारण २०-३०% ने वाढू शकते. त्यांच्या आर्थिक सुबत्तेने ह्या पुरवठा साखळीमधले इतर आणखी भारतीय सेक्टर्स सुद्धा सशक्त होतील. तसेच आपण मोजकेच रिसोर्स वापरल्यामुळे एकूणच संसाधन संवर्धन होऊन पैसे, ऊर्जा आणि संसाधन-झीज सगळॆच वाचतील. अश्या प्रकारे एकूण समुदाय विकास झाला कि उच्च कृषी उत्पन्न ग्रामीण शाळांमध्ये उपस्थिती वाढेल, आरोग्यसेवा खर्च कमी होईल आणि उद्योग वाढीस चालना मिळेल असे अनेक फायदे देशाला मिळतील. अनेक एआय-चालित सल्लागार अँप्स ग्रामीण सक्षमीकरणासाठी उपलब्ध आहेत. प्लँटिक्स आणि मायक्रो सॉफ्टचे एआय सोइंग अँपसारखी सध्याची साधने आधीच उपयोगात आहेत.तसेच भविष्यातही भरपूर संधी आहेत. भारतात या बाबतीतले स्थानिक माहिती आहे आणि सॉफ्टवेअर कंपन्याही आहेत. त्यामुळे असे प्रांतीय प्रोजेक्ट्स सरकार आणि व्यावसायिक यांच्या भागीदारीने मोठ्या प्रमाणात दत्तक घेऊन स्थानिक आणि मोबाइल-फर्स्ट सोल्यूशन्स तयार करता येतील. अश्या खाजगी आणि सार्वजनिक एआय साधनांमध्ये एकात्मता सक्षम करणारे ओपन एपीआय आणि प्लॅटफॉर्म तयार करून राज्याराज्यांमध्ये त्यांची वैचारिक आणि आर्थिक देवाणघेवाण होऊ शकते. यासाठी सर्वच पातळीवर उच्च- गुणवत्तेच्या डेटा एकत्र करणे आणि त्यातून मिळणाऱ्या लाभांचा फा यदा घेण्यासाठी एकत्रित प्रयत्नांची गरज आहे.

आव्हाने आणि संधी

एवढी सगळी प्रगती शक्य असली तरीही त्यात काही अडथळे येऊ शकतात. या सर्व तंत्रज्ञानाची किंमत जर लहान शेतकऱ्यांच्या आणि जमीनदारांच्या आवाक्याबाहेरची असेल किंवा उपभोक्त्यांना जर याचे महत्व कळले नाही तर या सगळ्याला काहीच अर्थ नाही. यासाठी मोठ्या प्रमाणावर शेतकरी प्रशिक्षण आणि डिजिटल साक्षरता लागेल. सरकार आणि खाजगी व्यावसायिकांच्या भागीदारीतून किमती नियंत्रणाखाली ठेवाव्या लागतील. हे सगळे होत असताना डेटा गोपनीयता खराब होऊ नये म्हणूनही लक्ष ठेवावे लागेल. त्यात काही गैरव्यवहार झाला झाला तर संपूर्ण प्रयोजनावर पाणी पडू शकते. तात्पर्य म्हणजे राजकीय इच्छाशक्तीसुद्धा लागेल, लोकजागृती लागेल, आणि खाजगी व्यावसायिकांची चिकाटी आणि संयम सुद्धा लागेल.

शेतीमध्ये एआयचा योग्य अवलंब केला तर त्यामध्ये ग्रामीण भारताचा संपूर्ण कायापालट करण्याची क्षमता आहे. शेती उत्पन्न वाढ तर होईलच पण एकूण कृषी उत्पादन वाढून त्यांची बाजारपेठ सुद्धा सुधारेल. एकूणच या व्यवसायामध्ये व्यापक सुलभता आणि मुबलकता आली तर आजचे खेड्यांतून शहरांकडे येणारे तरुणांचे लोंढे थांबवता येतील आणि अगदी दुर्गम भागात सुद्धा समृद्धी आणता येईल. भारताच्या खेड्यापाड्यातला समुदाय जर समृद्धी, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि विकासाचा भागीदार झाला तरच संपूर्ण भारताची भरभराट होऊन आपण महासत्तेच्या दिशेने पाऊले टाकू शकू.

एआय भारतीय शेतीमध्ये एक क्रांती घडवून आणू शकते जी दिसायला तंत्रज्ञानावर आधारित असली तरी त्याचे सकारात्मक उद्देश आणि ध्येय मानवी आयुष्य समृद्ध करणे हेच आहे. त्यासाठी वर नमूद केलेल्या सर्व आव्हानांना सामोरे जाण्याची आपली तयारी ठेवावी लागेल. यातून असे वाटते कि ए-आयच्या मदतीने ग्रामीण तंत्रज्ञानातील तफावत भरून काढणे, कृषी उत्पादन वाढवणे, लघु-भूधारकांना सक्षम करणे, संसाधनांचा दुरुपयोग टाळणे, बाजारात आणि पर्यावरणात समतोल आणणे हे उद्देश नक्की साध्य होऊ शकतात. या सर्वांतून ए-आयच्या मदतीने भारताचे कृषी क्षेत्र जगासाठी आदर्श होऊ शकते, असा आम्हाला विश्वास वाटतो.

(लेखिका मनीषा खळदकर ह्या शासकीय अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय अवसरी खुर्द पुणे येथील रसायनशास्त्र विभागात सहयोगी प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. लेखक एस डी कामत हे सॅनडिएगो, कॅलिफोर्निया येथे अभियंता (IITM), तंत्रज्ञान व्यावसायिक (HP, Mozilla, Motorola/Google), आणि स्तंभ लेखकम्हणून कार्यरत आहेत.)