एका टँकरची कहाणीआणि पेरूच्या खुट्टीने वाचलेले हजारो जीव

संकॆत रा. वक्ते व डॉ. सुचेता गायकवाड

या कथात्मक लेखात मुंबई - पुणे द्रुतगती मार्गावरील प्रोपिलीन वायूच्या टँकर अपघाताच्या पार्श्वभूमीवर विज्ञान, आपत्कालीन व्यवस्थापन आणि निसर्गज्ञान यांची सांगड प्रभावीपणे मांडली आहे. गणेश, त्याचे वडील रासायनिक शास्त्रज्ञ डॉ. देशमुख आणि हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. जोशी यांच्या संवादातून प्रोपिलीनचे वैज्ञानिक स्वरूप, त्याचा संभाव्य स्फोटक धोका, गळतीमुळे होणारे तापमानातील बदल आणि फ्रॉस्टबाइटसारख्या जखमा यांचे सुलभ स्पष्टी करण दिले आहे. पेरूच्या लाकडाच्या खुट्टीद्वारे गळती रोखण्याच्या उदाहरणातून निसर्ग आणि विज्ञान यांचा समन्वय अधोरेखित केला आहे. संयम, जबाबदारी आणि सुरक्षिततेचे महत्त्व स्पष्ट करत “सृष्टीज्ञान” हा विकासाचा खरा मार्ग असल्याचा प्रेरणा दायी संदेश या लेखातून दिला आहे.

---

मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्गा वर आज असामान्य शांतता आणि अस्वस्थता एकाच वेळी जाणवत आहे. घाटात वाहनांच्या रांगा लागलेल्या आहेत. लाल ब्रेक लाईट्सचा अखंड पट्टा डोंगरांच्या वळणांवरून पसरलेला आहे. आडोशी बोगद्याजवळ प्रोपिलीन वायूचा टँकर उलटलेला आहे. त्यातून गळती सुरू आहे. प्रशासनाने दोन्ही बाजूंनी वाहतकू थांबवलेली आहे. ३२ ते ३६ तासांचा खोळंबा होण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे. सोशल मीडियावर टीका सुरू आहे. पण या शांत दिसणाऱ्या डोंगरांच्या साक्षीने एक अत्यंत धोकादायक प्रसंग उभा आहे. याच कोंडीत अडकलेले आहेत गणेश, त्यांचे वडील डॉ. देशमुख आणि त्यांचे मित्र डॉ. जोशी.

प्रवास जो धडा बनतो

शनिवारची सकाळ आहे. गणेश आपल्या वडिलांसोबत पुण्यावरून मुंबईकडे निघालेला आहे. त्याच्या हातात पाण्याची बाटली आहे आणि डोळ्यांत प्रवासाची उत्सुकता. डॉ. देशमुख एक अनुभवी रासायनिक शास्त्रज्ञ शांतपणे गाडी चालवत आहेत. त्यांच्या पुढे डॉ. जोशींची कार आहे. डॉ. जोशी हे प्रसिद्ध हृदयरोगतज्ज्ञ आहेत आणि मुंबईतील एका महत्त्वाच्या परिषदेसाठी जात आहेत. घाटात प्रवेश होताच वेग कमी होतो. काही अंतरानंतर गाडी पूर्ण थांबते. पुढे लांबपर्यंत वाहनांची रांग दिसते.

“बाबा, काय झालं? गाडी का थांबली?” गणेश विचारतो.

देशमुख मोबाईलवर बातमी तपासतात. त्यांच्या चेहऱ्या वर गंभीर भाव उमटतात. “आडोशी बोगद्याजवळ प्रोपि लीन वायूचा टँकर उलटलेला आहे. गॅस लीक सुरू आहे. म्हणून रस्ता बंद केला आहे.”

गणेशच्या चेहऱ्या वर संभ्रम आहे.

तेवढ्यात डॉ. जोशींचा फोन येतो.

“देशमुख, परिस्थिती काय आहे? आपण अडकलो आहोत असं दिसतं.”

“हो जोशी. गळती गंभीर आहे. प्रशासन खबरदारी घेत आहे.”

प्रोपिलीन विज्ञान आणि धोका

गणेश उत्सुकतेने विचारतो, “बाबा, प्रोपिलीन म्हणजे काय?”

देशमुख गाडीचं इंजिन बंद करतात आणि समजावू लागतात: “प्रोपिलीन हा एक ज्वलनशील हायड्रोकार्बन वायू आहे. तो पेट्रोकेमिकल उद्योगात अत्यंत महत्त्वाचा आहे. प्लास्टिक, पॉलिमर, कृत्रिम तंतू आणि अनेक रसायनांच्या निर्मितीसाठी त्याचा वापर होतो. सामान्य स्थितीत तो वायुरूप असतो, पण वाहतुकीसाठी त्याला उच्च दाबाखाली द्रवरूपात ठेवतात.”

“म्हणजे तो बाटलीतल्या गॅससारखा आहे?” गणेश विचारतो.

“हो. पण हा वायू अत्यंत ज्वलनशील आहे. आणि त्याला वासही नसतो. त्यामुळे गळती झाली तरी लगेच कळत नाही.”

डॉ. जोशी गाडीतून उतरून देशमुखांच्या गाडीपाशी येतात. “देशमुख, किती मोठा धोका असू शकतो?”

देशमुख गंभीरपणे उत्तर देतात: “त्या टँकरमध्ये सुमारे २२ टन प्रोपिलीन आहे. जर तो एखाद्या ठिणगीच्या संपर्कात आला, तर प्रचंड स्फोट होऊ

शकतो. त्याचा परिणाम १० कि लोमीटरपर्यंत जाणवू शकतो. घाटाचा परिसर उद्ध्वस्त होऊ शकतो.”

गणेशच्या मनात भीतीची लहर उठते. गळती आणि गोठणं गणेश पुन्हा विचारतो, “गळती झाली की काय होतं?”

देशमुख स्पष्ट करतात: “उच्च दाबाखालील द्रवरूप प्रोपिलीन बाहेर पडताना लगेच वायुरूप होतो. या प्रक्रियेत तापमान झपाट्याने -२० ते -२३ अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जातं. त्यामुळे गळतीच्या जागी बर्फ साचतो.”

“बर्फ? इतकं थंड?”

“हो. आणि तो बर्फ हाताला लागला तर त्वचा भाजल्यासारखी जखम होते. टँकर चालक गळती हाताने रोखण्याचा प्रयत्न करतो आणि त्याचे हात गंभीर जखमी होतात.”

डॉ. जोशी म्हणतात, “अशी जखम फ्रॉस्ट बाइटसारखी असते. रक्तप्रवाह थांबतो आणि मांसपेशी नष्ट होऊ शकतात.”

गणेशला जाणवतं विज्ञान किती सामर्थ्यवान आणि किती धोकादायक असू शकतं.

पेरूच्या झाडाची खुट्टी - निसर्गाचा चमत्कार

काही वेळाने माहिती मि ळते की तज्ञ गळती नियंत्रणात आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

गणेश विचारतो, “बाबा, ते गळती कशी थांबवतात?”

देशमुख सांगतात: “तज्ञ पेरूच्या झाडाच्या लाकडापासून खुट्टी तयार करत आहेत. पेरूचे लाकूड मऊ आणि लवचिक असतं. अतिशय थंडीत ते फुगतं आणि घट्ट बसतं. जसं वाईनच्या बाटलीला लाकडी बुच लावतात तसं. ती खुट्टी व्हॉल्व्हमध्ये बसवली जाते आणि गळती थांबते.”

डॉ. जोशी आश्चर्याने म्हणतात, “निसर्गाने दिलेलं साधं साधन हजारो जीव वाचवत आहे.” देशमुख हलकंसं हसतात. “विज्ञान म्हणजे निसर्ग समजून घेणं. प्रयोगशाळा आणि जंगल दोन्ही आपल्याला शिकवतात.”

३६ तासांची परीक्षा

गळती थांबल्यानंतरही धोका संपलेला नाही. टँकर हलवण्यासाठी त्यातील वायू दुसऱ्या टँकरमध्ये ट्रान्सफर केला जात आहे. प्रक्रिया अत्यंत सावधगि रीने चालू आहे. तीन टप्प्यांत वायू हस्तांतरित केला जात आहे. संपूर्ण ऑपरेशन ३६ तास चालत आहे. गणेश, देशमुख आणि जोशी गाडीत बसलेले आहेत. उन्हं वाढत आहेत. पाणी मर्यादित आहे. काही लोक अस्वस्थ आहेत. काही जण प्रशासनावर टीका करत आहेत.

जोशी म्हणतात, “लोकांना फक्त ३२ तास दिसतात. पण त्यामागचं संकट दिसत नाही.”

देशमुख उत्तर देतात, “आपत्कालीन व्यवस्थापनात घाई म्हणजे धोका. एक चुकीचं पाऊल हजारो जीव घेऊ शकतं.”

वाहन चालवताना घ्यायची काळजी

गणेश शांतपणे ऐकत आहे. “बाबा, आपण गॅस टँकर पाहि ल्यावर काय करायचं?”

देशमुख सांगतात:

• टँकरपासून सुरक्षित अंतर ठेवायचं.

• ओव्हरटेक करताना अचानक वेग वाढवायचा नाही.

• घाटात वेगमर्यादा पाळायची.

• अपघातस्थळी कुतूहलाने थांबायचं नाही.

• इंजिन बंद ठेवायचं आणि प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करायचं.

• सिगारेट, मॅचस्टिक किंवा ठिणगी निर्माण करणारी वस्तू वापरायची नाही.

जोशी जोडतात, “प्रतिबंध हाच सर्वोत्तम उपचार आहे.”

जबाबदारी आणि संयम

देशमुख पुढे म्हणतात: “आपण सगळे नागरिक म्हणून जबाबदार आहोत. सोशल मीडियावर अफवा पसरवणं टाळलं पाहिजे. मदतकार्य करणाऱ्यांना सहकार्य केलं पाहि जे.” गणेश मान डोलावतो.

सृष्टीज्ञानाचा संदेश

हळूहळू वाहतूक सुरू होते. घाट मागे पडतो आहे. डोंगर, झाडं, धुके सगळं शांत दिसतं आहे. देशमुख गणेशकडे पाहतात आणि म्हणतात: “हे बघ गणेश… ही सृष्टी आपल्याला किती काही देते. आज पेरूच्या झाडाच्या खुट्टीने आपल्याला किती काही दिलं हजारो लोकांचे प्राण वाचवत आहे. म्हणून सृष्टी आणि तिचं विज्ञान, म्हणजेच ‘सृष्टीज्ञान, हे खूप महत्त्वाचं आहे. निसर्ग हा फक्त वापरण्याची वस्तू नाही. तो आपला शिक्षक आहे. योग्य वेळी योग्य ज्ञान वापरलं, तर साधं लाकूडही जीवदान देऊ शकतं.”

डॉ. जोशी शांतपणे म्हणतात, “मानवाने नि सर्गा कडून शि कायला हवं. आधुनिक विज्ञान आणि सृष्टी यांची सांगड हाच खरा विकास.”

गणेश खिडकीतून बाहेर पाहत आहे. त्याच्या मनात आता भीती नाही, तर आदर आहे. त्याला जाणवतं

• विज्ञान शक्तिशाली आहे.

• संयम आवश्यक आहे.

• निसर्ग अमूल्य आहे.

• आणि जबाबदारी प्रत्येकाची आहे.

  
  

त्या दिवशी गणेश फक्त कोंडीत अडकलेला नाही. तो शिकत आहे विज्ञान, निसर्ग आणि समाज यांचं नातं. आणि त्याला उमगतं कधी कधी ३२ तासांची कोंडी ही हजारो जीव वाचवण्यासाठी आवश्यक असते. कधी कधी उशीर म्हणजेच सुरक्षितता असते. आणि कधी कधी… एका साध्या पेरूच्या लाकडाच्या खुट्टीतही सृष्टीज्ञानाचा महान संदेश दडलेला असतो - जिज्ञासेचा, समजुतीचा, आणि सृष्टीज्ञानाचा.

(लेखक श्री संकेत वक्ते हे शिक्षण प्रसारक मंडळींच्या प्रिंसि पल बी व्ही. भिडे फाऊंडेशन फॉर रिसर्च, इनोव्हेशन अँड इन्क्युबेशन, पुणे येथे संशोधन सहयोगी म्हणून कार्यरत आहेत. लेखिका सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयातील रसायनशास्त्र विभाग, पदव्युत्तर व संशोधन केंद्र येथे प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत.)